Litet um Songen.

[Del 1 av 2.]
 
Brotstykkje.
                       
(Av W.)
 
Det er nokot underlegt å tenkja på det, at me i våre dagar, då det er so myket einsyn og usemja, når det gjeld det store og ålmenne, då likavel hev songar og det mange, som me kann samnast um og kann leggja dei same kjenslor og lengtingar i. Det er so underlegt fyr den einskilde mannen å få syngja seg saman med sitt folk. Når han syng ein song, so veit han, at hundrad, tusund, ja hundrad tusund syng den same songen med, og detta gjev honom samhug med folket, som han syng ilag med. Det upp-el fedralandskjærleiken og lyfter honom upp frå å vera berre eit kropslegt samband med heimstaden og grendi, ein er uppfødd i, til å rekkja utyver heile folket og alt, som høyrer det til, av di han gjennom songen fær kjenna, at han er ein deil av folket.
           
Barn åt folket er folkasong, runnen lika or hjartat, segjer Skalden. Og det er so sannt og so godt sagt. Eit litet og godt barn, kven vil ikkje elska det, som ikkje hev eit alt for tjukkt islag um hjartat? Og kvifyre er barnet so elskelegt? Er det ikkje av di, at her møter ein det barnslege, det djupaste og innelegaste, hjartelivet i menneskja i dess reinaste og fagraste framsyning? Soleids er det og med songen. Han er ei framsyning, eit uttrykk fyr kjenslorna og lengtingarne, fyr hjartelivet i folket. Difyr er han so elskeleg og god å hava i lag, og difyr hev han og fenget rom imillom dei fagre konsterna. Men detta barnet treng å finna kjærleik og eit godt hjartelag umkring seg, og det treng passing og umvyrding likso væl som andre born, um det skal trivast og vera friskt. Og det er både skam og skade fyr eit folk, at det er ei haremoder mot detta barnet sit. Når ei moder tek til å verta hard og kald mot barnet sitt, so gjeng det altid att på henne sjølv: når ho kastar sit barn ifrå seg og ikkje vil vita av det nokot, so riv ho med det same ut or seg det djupe og innelege i seg sjølv, alt godlynne derinne det frys, og ho vert til ein hard isklump, kald og utan hjarta. Soleids gjeng det med eit folk og, som vanvyrder folkesongen sin og læt han lida vondt og frjosa ihel. Songen er no i seg sjølv ein daud ting, so honom kann det ikkje gjera nokot vondt. Men det gjeng utyver folket sjølv. At folkesongen sjuknar burt og døyr hjå eit folk, det er eit teikn på, at hjartelivet er kaldt og sjukt og kannhenda reint burte der. Alle stader, der det finnst eit rikt og godt hjarteliv, der vil songen koma liksom sjølvminnt. Men der hjartelivet døyr burt hjå eit folk, der vert ikkje folkelivet stort sætande, elder rettare det vert ikkje nokot folkeliv. Og der det ikkje er nokot folkeliv, der vert rikslivet berre ein kald, einsynd, politisk partikamp utan nokotslag stød annat enn i det, kvar fyre seg meiner er rett. Og der hjartat er daudt, der vert ånden bergteken, helst då av den frie tanke. Det er soleids ei stor sak hjå eit folk å sjå til å ala upp folkesongen; for liksom eit rikt hjarteliv føder song, soleids livnar ogso hjartelivet i og vert friskare og sterkare, når songen vert uppkveikt.
           
Hjartelivet treng song, og det føder song av seg, der det finnst. Men stend det åleine utan samband med eit sterkt og ljost åndsliv, so vert det som med Penelope, då Odyssevs var burte: ho vart kringsett av råe, uvorne bedlarar og elskarar, og sistpå måtte ho gjeva etter og lova å gifta seg med den eine av deim. Når ikkje ånden er tilstads og kann strida imot, so fær lidenskapen, råskapen og styggedomen yvertaket og dreg hjartelivet på avvegjer. Og detta kjem fram i songen og; når trongen til å syngja ikkje vert nyttat på ein god måte, so tek han si føda av nokot rått og styggt. Soleids må ånd og hjarta vera samde, når det skal verta god folkesong, liksom foreldri um å føda og uppfostra barnet sit.
           
Det hev voret sagt, at det livande ordet ogso er eit barn av desse foreldri, og det er sannt. Me kann kalla ordet sonen og songen dotteri, so hev me eit fagert tvillingpar og endå fagrare er heile huslyden, når det er, som det skal vera. Då arbeider faderen, ånden, og moderi, hjartat, saman og hjelper trottugt einannan, og son og dotter fylgjer deim og huggar og tjonar deim, kvar på sin måte. I kvart eit hus kunde dei visst hava godt av å taka denne huslyd til mynsterbilæte. Og når den eine vert sjuk elder reiser sin veg, so lid deialle; døyr moderi, jo bleiknar dotteri, av di ho ikkje vert passad, og fader og son reiser ut og kjem på vidvank; reiser faderen burt, elder somnar han, so vert det berre usemja millom moder og dotter, og sonen dregst inn i det same. Me ser altso, at desse fjore må halda ihop og fylgjast åt, um det skal verta eit rikt, ljost og sedugt folkeliv.
           
Men skal det djupaste og finaste i hjartelivet finna uttrykk gjenom songen, so må modersmålet koma fram og få lov til å vera med. Det er ein ålkjend sanning det, at folkets huglynne og liv brigdest og skapar seg etter dei naturbragderna, som folket liver ilag med. Det er soleids stor skilnad på folkelynnet hjå eit folk, som bur på slett land, og eit, som bur millom fjell, elder hjå eit, som bur, der det er varmt, og eit, som bur, der det er kaldare. T. d. i Norig må folkelynnet skapa seg reint onnorleids enn i Danmark elder Italia. Dei gamle, gilde gubbarne, som stend trauste liksom kvithærde oldefeder og famnar dalen innum armarne sine og legg honom upp til bringa si tryggt og sterkt; veslebekken, som kjem silrande nedyver som i gledetårar, gubben gjerna vilde løyna, av di han tykkjer, det er so leidt, men som likevel fær liv, hoppar og leikar og glitrar i soli og kastar seg so i villsprang nedyver fjellsida, stup etter stup, til han legg seg inn i famni åt den store elvi, som gjeng logn og djup nedanfyre, og no nyst hev teket eit vågesprang utyver ein foss og skummat og brusat og velt seg, som um fjellet gret i ei sterk livssorg; og so det vesle fjellvatnet deruppe, som ligg innestengt millom høge fjell, og som ein aldri kann verta nøgd av å skoda ned i, av di det er so djupt og klårt og ser so truget upp imot himelen, - må ikkje detta ala upp nokot stort, sterkt, djupt og rikt i folkelynnet, som ikkje finnst annan stad? Må det ikkje føda underleg djupe og sterke kjenslor og lengtingar i ungdomen, som gjeng i arv til etter-kjømdi og vert eit drag i heile folkelivet?
           
Og detta teiknar seg ogso av i folks tale. Me kann taka døme frå livet ikring os. Ein mann med eit sterkt og djupt huglynne høyrer me altid røda lognt og ålvorslegt, og ordi er so djupe og rike, at me vert undersame på han. Ein annan med eit lett, ljost og blidt huglynne hev altid lett fyr å røda um altslag, men det er ikkje alt so myket sætande sumt av det, han segjer. Og som med den einskilde mannen so og med eit heilt folk. Det djupaste drag, grunnhåtten i folkets huglynne, vil altid teikna seg av i modersmalet dess, ikkje med eingong men smått um senn framigjenom tiderna. No er det ikkje so myket tankelivet hjå eit folk, som skapar seg etter naturi, men myket meir hjartelivet. Detta kjem og fram i tungemåli. Til å bera fram tankelivet kann dei no gjera det so nær like godt alle, dei meir upparbeidde mål daa. Eg kann ofta og uttala ein tanke myket skarpare og klårare med eit framandt ord enn med eit heimlegt.
           
Men det er nokot i målet, som me kallar musikken, tonelaget, klangen, og det er det, som er uttrykk fyr hjartelivet, som er den brui der hjarta møtest med hjarta. Og her er det, at skilnaden millom dei ymse måli kjem mest fram. Ein kann læra å bera fram sine tankar snart sagt på kvat mål det skal vera, utan onnor hjelp enn ordbok og grammatik. Men til å uttala sine kjenslor og det, som ligg på hjartebotnen, vil det nokot annat. Det er tonelaget, som då må til, og det skynar ein seg ikkje på, fyrr han hev livt eit bil i lag med det folk, som brukar målet, og som altso hev format tonelaget til eit uttrykk fyr hjartelivet sitt. Det er ikkje umoglegt fyr einskildmannen soleids å ganga inn i eit framandt folk og tileigna seg dess hjartelig og venja seg til å skyna og bruka tonelaget i målet dess. Ein slik ein, som gjeng soleids yver frå eit folk til eit annat, fær då gjernast eit meir heimsborgarlegt huglynne, so at han snaudt høyrer fullt ut til nokot folk. Men eit heilt folk kann aldri, solenge det liver eit friskt og sølvstendugt folkeliv, ganga yver til eit annat folk og tileigna seg huglynnet dess. Det kann smetta inn ymse framande ord i eit folks mål, og folket kann læra å skyna dei, d. v. s. tanken i deim, og ikkje altid det ein gong; men nokor kjensla kann det ikkje leggja i deim, dersom det ikkje brigder på deim litet, so dei fær eit tonelag, som høver til folkelynnet.
           
Tonelaget kann ogso kallast det ljodteiknande i målet.                                      
 
( Meir.)