Seld til den Vonde.

[Del 1 av x.]
 
(Ved Forf. til Av laak Ætt og Ein Fritenkjar.)
 
I.
 
1.
           
Futen Niels Pedersøn var ein streng og sterk Mann. Han gjorde aldri meir godt, enn han var nøydd til, men so gjorde han helder ikkje meir vondt, enn at det gjekk an, sagde Folk. Han var ikkje i Grunnen umtykt, men Folk hadde Age fyr Futen sin.
           
Naar han kom gangande i store Stig, høg og gruv, med svære Aksler og langt graatt Haar under ei diger svart Skinnhuva, so gjekk Folk or Vegen og helsad som paa ein Konge. Vart han vond, kunde han sjaa slik paa Folk med sine graae kvasse Augo, at dei skalv under det. Munnen hans var fast, liksom hoggen i Stein, og det fanst ingen, som hadde set Futen smila. Han var faamælt men hardmælt, og det, han hadde sagt, stod.
           
Niels Pedersøn var Enkjemann. Dei, som minntest Kona hans, sagde, at ho hadde voret utor Maaten fager, men myrk og med ugodslege Augo. Ho var sjeldan aa sjaa, og mest aldri med Kyrkja. Dei som tente hjaa Futen, meinte, at ho dreiv paa med ymse Ting, som ikkje maatte vitast, og daa ho var daai, kom det ut eit ord um, at den Vonde hadde vist seg i Sjukestova same Notti som ho foor, og daa forstod alt Folk, at den myrke, strenge Fru Margreta laut hava selt seg til den Vonde.
           
Med henne hadde Futen ei Dotter, som heitte Gunhild, og som i alle Maatar liktest Moer si, berre ho var ljosare og gladare. Men det kom væl av Ungdomen, sagde Folk.
           
Daa Gunhild var tie Aar, hende det ein Dag, at ho saag ei Katt-Ula, som sat paa Husmønet. Ho gjekk inn og fortalde Moer si detta. Moeri svarad ikkje, men vart kvit som eit Lik. Morgonen etter var det, at ho lagdest i Banesott, og fyrr Vika var ute, hadde ho sloknat.
           
Sidan vaks Gunhild upp reint paa fri Fot. Faeren brydde seg ikkje um henne og var dessutan lite heime. Ho foor og flaug i Skog og Mark og fekk Ord fyr aa vera ein vill Unge; dei einaste, ho hadde Umgang med, var Tenestfolket, som fortalde henne Sogur og lærde henne Bygdevisur. Av dei fekk ho og einkvar Gongen høyra underlege Segner um Moer si, altid med det Tillegget, at det berre var Folkesnakk og slett ikkje sannt, men likevæl fortalde paa ein slik Maate, at ho halvt um halvt trudde dei. Hellest vaks ho upp med liten Kunnskap i dei Ting, som andre Folk heldt fyr um-aa-gjera; soleids vart det sagt, at ho knapt nok kunde Fadervaaret, daa ho stod fyr Presten. Ho var framifraa fager, frisk og staut; men i Augo hadde ho nokot villt, som gav Minning um Moeri.
           
Fyr Presten gjekk ho, daa ho var femtan Aar. Ho hadde ikkje stort Lag med den andre Ungdomen, daa dei fleste var rædde henne; men so var ho og like sæl. Berre ei av Gjenturne brydde ho seg um, og det var Signe Lid; for henne hatad ho. Signe Lid var væn og ljos, blid i Aasyn, mild i sitt heile Lag: Gutarne likad henne framifraa. Baard Neset var og ein av dei, som hadde eit godt Auga til Signe. Men just detta var det, som Gunhild ikkje kunde lika.- Naar Baard sat og saag burttil Signe, fekk ho liksom Bringeverk. Ho lagde seg meir og meir etter aa draga Baards Augo til seg. Baard forstod tilslutt detta og totte det var gildt. Det var altid ein hæv Ting aa vera væl umtykt av væne Møyar; men det laut vera stort aa likast av ei slik som Gunhild Nielsdotter.
           
Tidi gjekk, og Baard fann tilslutt ut, at Gunhild var vænare enn Signe. Ho var stautare og finare, dertil meir glad og rask, hadde meir Sving paa seg, enn denne ljose, stille Lid-Gjenta. So var det og desse fortrollande, livande Augo; Baard vart reint varm, naar ho saag paa honom. Attaat alt var ho rikare og av fint Folk. Han kom i sterkt Hovudbrot um detta og ynskte ofta aa faa tala aalvorslegt med Gunhild. Men han kom seg aldri til. Hugsad og paa, at Folket hans og Futen aldri hadde voret Vener.
 
2.
 
Daa dei var framsloppne, var det sjeldnare, dei saagst. Gunhild var mest aldri i Lag med hin Ungdomen, men livde aaleine heime. Ei halvgamall Dame kom i den Tidi til Futegarden og skulde halda Hus der og samstundes læra Gunhild upp i finare Folkeskikk; det skulde vera ein Skylding av Futen, vart det sagt. Men um henne brydde ikkje Gunhild seg det Slag. Ho var anten aa finna i Tenarstova og Kjøket, elder og foor ho ute og dreiv, liksom ho fyrr hadde gjort, gjekk paa Ski, song Visur, og tenkte paa Baard. Dei Sundagarne, det var Tenest, var ho gjerna med Kyrkja og var daa altid overlag sæl, naar ho fekk sjaa honom. Men det var ikkje altid han var der, og daa kunde ho i fleire Dagar vera so sur og vill, at det mest ikkje var Raad med henne. Ingen forstod, kor det hadde seg; men dei gamle Tenararne sagde, at ho vart meir og meir lik Moer si.
           
I denne Tid tok Baard til aa tenkja meir paa Signe att. Væl var ikkej Signe so livfull og staut; men ho var meir av hans eigne, og det fylgde liksom meir godt med henne. Gunhild var for vill, og ho var helder ikkje so umtykt i Bygdi som godt kunde vera, og dertil var ho av framandt Folk. Dei Rødurne, som gjekk um Moer hennar, var det helder ikkje hyggjelegt aa minnast, og det var ikkje fritt, dei fylgde med henne, totte Baard. Han gav seg meir og meir i Kjennskap med Signe, og slik gjekk det eit Aars Tid. Daa tok Folk til aa tala um Baard Neset og Signe Lid. Og Folkedrøset naadde alt uppi Futegarden.
           
Daa Gunhild høyrde detta, vart ho so harm, at ho flaug paa Skogen og greet. Ho kjende eit Hat til Signe, som mest vilde taka Vitet; det var so Blodet kokad i henne. Skulde den blaute Lid-Gjenta vinna yver henne? skulde ho taka den Guten, som Gunhild hadde valt ut aat seg? Aldri! H o vilde hava den Guten, og Ingen hadde Rett til aa meinka henne i det, og minst av alt skulde slik ei Bonde-Krøkja, slikt eit daudt, dumt Ting, slikt eit livlaust Krek, - minst av alt skulde ho vinna seg eit slikt Gifte! At ho kunde vaaga det! At ho kunde finna paa aa tenkja paa slikt! Men ho skulde faa trega det. So sannt som ho heitte Signe, ho skulde faa trega det. Ho skulde faa vita, kven ho hadde lagt seg ut med. Ho skulde faa sjaa, kor langt ho kom mot Gunhild Nielsdotter! Og ho sette seg fyre, at no vilde ho vinna Baard. Baard skulde vera hennar; ho likad just honom, og den ho likad, vilde ho hava, Ingen skulde forbjoda hende det. No skulde han gjeva seg yver til henne, og Lid-Gjenta skulde narrast, narrast slik, som ho sjølv no tenkte aa narra henne. Daa Gunhild hadde sett seg fast i denne Tanken, vart ho rolegare og kjende seg sterk. At Baard heldt av henne, visste ho. Han var bljug, og trudde ikkje, at han kunde faa ei slik som henne; difyr hadde han no prøvt med Signe; men no skulde han koma paa andre Tankar, og daa visste ho, at han kom. So kunde Lid-Gjenta bita seg i Fingertupparne! So kunde ho skjemmast, til ho blaanad um Nebben, for ho hadde tenkt so stort! Ha, ha! jau det vart annan Dans! Gunhild lo høgt av Gleda. Ho totte Tanken var so gild, at ho maatte setja seg ned og drøyma honom igjenom paa nytt. Ein Stein laag attunder ei Bjørk; der sette ho seg, og no kjende ho, at ho var trøytt. Soli vilde til aa glada; lange Skuggar lagdest yver Lid og Fjord. Det vart stilt i Skogen; langt inn millom Aasarne gjekk ein Lur. Fuglarne søkte heim aat Reiri, Myet dansad i dei siste raude Solgjeislurne. Gunhild sat med Haand under Kind og tenkte og drøymde; ho fekk det visst godt til, fyr ho saag glad ut. Tilslutt stod ho upp, saag utyver Dalen med lysande Augo, smilte til tvo Trastar, som flaug heim, slog med ein Lauvkvist etter Myet, sette so i og song og gjekk heim.
 
3.
           
Sundagen etter gjekk ho til Kyrkja. Det var slik ein fager Dag; ho tottest vita, at Baard og vilde koma. Ho var tidleg ute; Hjartat bankad i henne, der ho gjekk, av Orvent og Uro. Ho sette seg slik i Kyrkja, at Baard maatte sjaa henne, og ho visste, at ho var fager i sine nye Klæde. Men likevel kjende ho seg bringeklemd og underleg. Det kom yver henne som ei Kjenning av, at dei Tankarne, ho her sat med, knapt var som dei burde vera, og etterkvart som Kyrkja fylltest, tok ho til aa kjenna seg meir og meir skamfull. Alle, som kom inn, bøygde sine Hovud i Bøn; det gjorde, at ho og meir og meir bøygde Hovudet, og den Blygsla ho kjende, gjorde henne raud. Men just ved detta vart ho fagrare enn hellest, av di ho kom til aa sjaa mildare og mjukare ut. Daa Baard seint umsider steig inn gjenom Inngangsdøri og saag framigjenom, kvakk han, so det kvitnad i Uppsyni hans: so fagert hadde han aldri set. Det var som han skulde sjaa Gunhild og Signe i eit: Gunhild med sitt stolte, varme Fegre, og Signe, mjuklynd og ljos og mild. Han slog Augo ned, at han ikkje skulde tryllast. Men daa han hadde sett seg, kunde han ikkje styra Augo sine lenger. Han sat og glytte upp til henne alt i eit. Og stundom møttest Augo deira; daa raudnad dei baae tvo. Signe kom nokot seinare; daa Baard saag henne, syntest han ho saag reint stakkarsleg ut i sine Bondeklæde og med sitt stillfarande, bljuge Lag. Gunhild var stolt og skaut som ei Riddarmøy i Visa, men attaat kjærleg og varm; vænt hadde ho Klædi skorne, og mjukt og rikt sveipte dei seg ikring hennar runne Aksler og blømande Barm; - Signe var blid og bleik, utan Eld og Mod, sein og smaafarande i alt sitt Lag, og som ho sat der lutande yver Salmeboki, saag Baard mest framandt paa henne og maatte undrast paa, at han hadde kunnat lika henne. Nei, den som kunde vinna ei slik som Gunhild -!
           
Dei Augo, ho gav honom, var so underlege, so sælt forlokkande, so fulle av bljuge og brennande Tankar, at kvar Gong han møtte dei, kjende han som ein gjøysande Eldstraum gjenom seg. Han vart so hugteken og tankefull, at han gløymde mest kor han var. Daa Signe ein einskild Gong vagad seg til aa glytta burt til honom, vart ho reint rædd; for han sat der so sjølvgløymd og stirde paa Gunhild som han skulde vera forgjord. Det sveiv Signe ein Tanke um, at Gunhild kanskje hadde lært meir av Moer si enn ho hadde godt av.
           
Gunhild gjekk, fyrr Tenesten var slutt, og ho saag i det same paa Baard som ho vilde segja, at ho ventad honom etter. Fraa den Stundi hadde han ikkje Fred. Daa ho gjekk, var det som det myrknad i Romet. Aldri fyrr hadde han funnet Kyrkja so uhyggjeleg med sine smaae Glas, sine tronge Stolar og sine blaamaalade elder forgyllte Trebilæte yver Altar og Kordør. Han fylgde i Tanken henne, der ho gjekk fram gjenom Skogen aaleine, millom bleike Blomar og i tindrande Sol. Det var liksom det lyste i honom, at han maatte ut og etter; han syntest sjaa, at ho snudde seg og saag etter honom. Kor sein han var, den gamle Tullingen av ein Prest! Kor gode Stunder han gjorde seg med kvar liten Ting! Tilslutt kunde ikkje Baard herda det lenger; han stod stillt upp og gjekk, endaa han hadde vondt Samvit av det og totte Folk laut kunna sjaa, kvat han gjekk etter. Signe torde han ikkje sjaa paa, ikkje tenkja paa dihelder.
           
Utanfyr stod det einkvar liten Flokk og samtalad; Braad vreid seg unda og snikte seg paa Heimvegen. Han vilde paa ingen Maate hava Lag. Naar han kom til Skogs, - kven veit, kanskje han kunde sjaa seg Kans til aa smetta etter henne.

Det var ikke langt or Leidi.
           
Guten var reint som fraa seg sjølv, so varm, so uroleg, so full av dragande Lengt. Det var slik Eld og Ange i Lufti; kvart Andedrag gav Sæla og forunderlege Kjenslur. Skogen, han gjekk i, tottest liva; alt bøygde seg saman i Solvarme, væne Fargar, søt Ange, mjuke Skuggar. Han sagde til seg sjølv i svellande Gleda: ho held av meg! og det sagde han Gong etter Gong, altid med den same Sæla, so han liksom saup etter Anden. Og no forstod han, at han og elskad henne, og hadde elskat henne all Tid. Det med Signe var paa ein annan Maate; det var ikkje Elskhug, det var nokot annat, nokot godslegt, mildt, utan denne Eld, berre som ein vanleg Kjennskap. Men detta var Elskhug! slikt var det, Folk kunde døy av; men av sin Kjærleik til Signe visste han, at han ikkje kunde døy.
           
Han tenkte ikkje; han hadde Syner og Kjenslur, han drøymde, han var i Brand. Han saug Eld or Lufti, som fløymde ikring honom solmett og varm med Ange av tusund Blomar. Det var ein sæl Gut. Tjuge Aar gamall, fager, rik, av godt Folk, med den beste Gjentelukka han hadde god Raad med aa vera glad; han hadde godt fyr aa drøyma. Futedotteri stod høgt, men Baard Neset var helder ingen Kastekjepp, og at ho elskad honom, det visste han fraa gamalt, og det hadde han i Dag set. Slike elskhugsfulle Augo skulde ingen hava drøymt um; dei varmaste Gjente-Augo, han hellest visste um, var kalde mot desse. Alt var kaldt og bleikt mot Gunhild, denne brennande, brune, med dei rundkvelvde Barmar og det myrke, glansrike Haaret; ho var det sælaste Ein kunde drøyma, um henne gjekk det liksom eit Hav av solvarm Elsk. Skogen vart tettare, ettersom han kom lenger fram. Det var høge Furetre og sterk Underskog; Solgjeislurne spelad ned i alt Lauvet liksom Gull-Regn. Brune Ekorn skvatt att og fram, ein Trepikkar sat her og der og bankad i ein Furulegg. Det var so stillt og sælt; Baard hadde aldri livt ein so fager Dag.
                                                           
( Meir.)