Den siste mannen paa Vintersti.

Høgt uppe paa fjellbrunerne med stupbratte lider ned mot fjorden ligg sæteren og fjellslaatterne Vintersti.

Der er slette vollar og skog ikring; men skogen er liten og laag; for der er berre eit halvlaagt fjelldrag paa øvre sida til livd mot vind og draget fraa snaude snøheidi. Der er fagert um sumaren, naar vollarne er grøne og der er buskap. Der er solskin tidleg um morgoen og seint um kvellden, og der ser ut som ein gard, naar ein er langt ifraa. Og gard hev vintersti voret og eingong, det vitnar gamle aakerreinar og murar um, og sæterhusi er bygde av gamle stoveveggjer.

Men er der fagert um sumaren, so er der fælslegt um vinteren. Der er verhardt og faarlegt for snøraaser. Dei kjem fraa heidi ned gjennom det breide bekkjedjuvet i fjelldraget ovanfor, og stein og grus yver vollarne syner vegen etter dei. Sæterhusi og lødorne stend i ly nedanfor ein stor stein attunder bakkarne. Og so hev Vintersti eit gamalt ord for, at det spøkjer der um vinternæterne. Der er segner um naaljos sedde fraa gardarne ute ved fjorden, og uppe under fjelldraget er der noko, som yler og sukkar i stormfulle haustnæter, som um det kom fraa ein døyande. Og ein dauding er det og etter folketrui, som skal ganga der. Det er attegangaren etter den siste mannen paa Vintersti, som døydde ein braaddaude, daa han endaa var i god alder.

Det er femti aar, sidan han døydde, og han var den siste av ætti. Ho skulde hava butt paa Vintersti i yver tvo hundrad aar; men segni veit ikkje namni elder noko aa fortelja utan um dei tri siste.

Vinterti var ein einsam og tungvinn gard. Ned til sjøs gjekk der berre ein smal geiteveg, som tidt ikkje var farande um vinteren. Hestevegen, ”likvegen,” fraa garden gjekk utyver fjellet og naadde nærmaste grannegarden ei halv mil utanfor. I snø og uver um vinteren var den likso vanskeleg aa koma fram paa, og naar fjorden so var stengd av is, var Vintersti tidt avstengt fraa andre folk i maanadsvis. Der var ikkje sjeldan uaar paa kornet, og det var i dei dagar ikkje altid greidt aa faa kjøpa kornvarer utan langferd til byen; men til slik byreis hadde mennerne paa Vintersti sjeldan tid elder pengar. Alt dette hadde tvunget folki paa garden til aa lita paa seg sjølve og vera næruge og umtenksame. Der hekk altid fullt eit rot av kjøtlaar av alle aldrar til hjelp, um det skulde verta uaar. Der stod altid eit kjerald fult av havrekorn ved enden av bordet, og det maatte aldri standa tomt. Der var altidt lidt jamn svelting, for at det ikkje nokon gong skulde verta ihelsvelting.

Dette næringsvitet og umtanken var sist paa gjenget soleis i blodet i ætti paa Vintersti, at Alv, den eldste ein veit namnet etter, sat paa garden som ein velhalden mann. Han rudde paa garden aa gjorde snoraaserne meinlause. Kvar morgon, naar der hadde snøtt sterkt, var han ovanfor djuvet og gjorde renne for bekken, so det ikkje fekk samla seg store snøveltor.

Umfram hus og gard hadde han ogso ein heil del gamalt ervesylv etter forfedrarne. I hans tid kom der eingong ei Hollenderjægt paa uppkjøp av skinn og kretur inn i fjorden. Skipperen paa denne jægti hadde ei stor, staseleg sylvkanne tilsals. Denne kanna bytte Alv Vintersti til seg for det gamle ervesylvet og alle dei reide pengar og salsvaror, han hadde. Ho vart verdsett for mindst otteti dalar og vart vide kjend denne kanna. I alle store brudlaup og gravøl i bygdi vat ho laand. Fyrr Alv døydde, sagde han, at ho skulde fylgja garden, og so vart det.

Anders Vintersti var ein son lik faren, berre meir varsam. Han leet ikkje ervekanna ganga kring bygdi paa laan og verta slegi skrukkutt. Han læste ho ned i ei stor, jarnslegi kiste, som fraa mann til mann hadde stadet burte i den litle budi midt paa tunet. Budi var av gamle eikjeveggjer, og døri hadde fyrr voret lukt med ein gamaldags ”bjørnelaas.”

Andres sette jarnspong og hengjelaas paa døri. I liderne og skaarerne ned mot fjorden var der tettvokset med eik og askeskog, der raaserne ikkje gjekk.

Den kom i hans tid i god pris. Han snaudhogde alt og samlad sylvpengar i mengde. Daa han var ein altfor varsam mann til aa gøyma paa dei i ein laus pung, samlad han dei etter kvart i sylvkanna paa kistebotnen. Der var mange trengjande i bygdi, som var til Vintersi og vilde laane pengar. Dei baud høge rentor, men hadde mistru til alle og hadde ikkje hjarte til aa minka den sylvdungen, han hadde samlat. Daa han var sytti aar gamall, hadde han sylvkanna halv av pengar, vart det sagt, for umfram skoghogget hadde han ogso selt av buskapen og spart og livt trongt etter gamal vis. Der var likevel ingen, som fekk vita noko vist um, kva han hadde.

Soleis stod det, daa det vart uaar og ufred i landet, og papirpengarne gjekk ned.

Megtuge menn i bygdi, som hadde pengar etter mange ætteled ute paa laan, miste alt, medan fantar svingad seg upp til eigarar av store gardar; men Andres Vintersti, som ikkje hadde trutt nokon, sat med eigendomen sin fri og frelst. Folk, som ikkje hadde spart noko saman, svalt; men Andres Vintersti sende sonen sin med baat utyver til byen til aa kjøpa korn og svalt ikkje stort meir i denne harde tidi, enn han var tilvand med. Og endaa hadde han sylvkanna og beste slumpen av pengarne att, daa tidarne vart bra att.

Han hadde havt rett, medan andre folk hadde faret vilt, og skatten paa kistebotnen vart fraa den tid sedd paa og forvard som ein avgud. Nokre aar etter døydde Andres, og dei slapp for aa gjera erveskifte denne gongen og. – Tvo døtrar var døydde av tæring, daa dei var vaksne. Den tridje var halvtullutt og skulde hava upphald paa garden, solengje ho livde. Orm, den einaste sonen, kom soleis til aa taka garden med alt i arv.

Han var paa denne tid tredive aar gamall, og utgamle folk kunde minnast honom. Han var ikkje so stor som forfedrarne, men likeso seig; gul og skinnturr og skeiv i andlitet.

Hadde forfedrarne voret næruge og sparsame, so var han gniksam og knipet. Den same morgen som liket av faren var boret aat den gamle budi, og han var vorten herre yver lyklarne, var han der og reknad sylvpengarne. Han rørde dei ikkje, daa han skulde løysa skøyta paa garden, han svalt helder til aa skaffa pengarne paa annor vis. Han arbeidde helder til langt paa næterne, enn han betalte noko for leigefolk, og den halvgalne systeri var rædd honom og leet seg driva som ein træl. I fem aar heldt han paa og fridde etter alle ekkjor og jentor med pengar i bygdi utan aa faa nokor. Daa gjifte han seg med ei tenestegjenta, som var sterk som ein hest til aa bera vatn og ved.

Hadde faren voret varsam med aa tru noko til framande, so trudde Orm, at alle folk vilde stela honom snaud. Med grannarne laag han i klander til alle tider um skogskifte og skuldad dei for stuld, men vaagad aldri aa lata det ganga til søksmaal, daa han var rædd for pengeutlegg.

Han hadde set, korleis faren hadde bergat pengarne sine ved aa gøyma dei paa ksitebotnen, og han slepte aldri i sitt liv ein skiling, utan han var nøydd til det.

Ein fant, som heldt seg paa Vintersti ein tur kvar haust, og skar kammar, hadde spaatt, at det snart vilde verta ufred og uaar og ugreide med papirsetlarne att, og Orm trudde det; for den same fanten fekk buskapen til aa bura som for bjørnen berre ved aa setja krossar og runde ringar paa veggjerne. Og fanten spaadde elles, at krig og uaar vilde verta somykje verre for kvar mannsalder verdi nærmad seg mot domedag. Orm tok alt til aa gøyme ei skjeppe korn kvart aar og gøymde kjøtlaar, til dei var turre som tre. Faren hadde halvfylt den gamle sylvkanna med pengar i gode tider – aa faa den full av sylvpengar vart maalet. Garden var snaudare enn fyrr, og der var mindre aa samla pengar av; men han fekk likevel ein slump samanskrapt kvart aaar. Smør og ost selde han kvar haust og kjøpte heim eitpar tunner gamal, traa sild istaden. Boni døydde allesaman fyrr dei vart eit aar gamle. Det siste var daudfødt og kom til verdi ei haustnott mori var komi heim fraa sætri med ein tung holk paa ryggen. Ho var fraa den tid av nedbroti og helselaus.

Der kom sjeldnare og sjeldnare framandfolk til Vintersti, sidan Orm var vorden husbond. Fattigfolk fekk aldri noko, um dei kom tilgards, og dei sluttad med aa koma der. Kona hadde ikkje voret ute i bygdi millom folk meir enn ein gong, etter ho vart helselaus. Orm var ikkje aa sjaa utan eitpar gonger ved kyrkja kvar sumar; men den halvgalne systeri var sistpaa ikkje sedd av nokon framande paa nokre aar. Ho var vorti aaleine til aa bera vatn og ved att, sidan kona ikkje vann meir. Ho laag i fjoset um næterne, vart det sagt, og ho var vorti folkesky som eit villdyr. Daa vart det med eit spurt i bygdi, at ho var burte ein morgo. Der vart samlat folkemengd til aa leita etter henne, og ho vart sistpaa funni under eit fjell nedanfor garden. Der laag ho med knust hovud og halvnaki, som um ho var sprungi beint av sengi.

Der vart uppstyr i bygdi. Det vart sagt, at ho var drevi til aa drepa seg av hardt arbeid og svelting. Orm kom sistpaa paa forhøyr; men der var ingen ting aa faa ut av honom, der vart ikkje kalt nokon fram til vitne, og saki stilnad av. Der vart kviskrat i bygdi, at Orm for fyrste gongen i sitt liv hadde gripet i den sylvdungen, som der gjekk segner um, at han gøymde paa, til aa gjera skrivarfullmægta rimeleg.

Han greet elles so hardt yver systeri den dagen det vart kastat jord paa henne, at presten heldt honom for ein skuldlaus baktalt mann og tok honom upp til altars. Der var fraa den tid ingen, som vaagad aa segja noko høgt mot honom; men inn ei den næraste grendi gjekk der ord um, at han svalt og knipte meir enn vanleg i dei fyrste fem aari etter til aa tena upp atter det utlegget, han hadde hatt.

(Sluttar).