Til barnevener

(Etterord, 1889)

Av Andreas Austlid

 

Dette er fyrste bandet av ei lesebok fyr born, som eg vil halda fram med og faa ferdig i tvo band til.

Planen for heile boki er slik:

Fyrste bandet, Barneheimen, tek upp og set i høgsætet den næmaste ringen kring barnet, det heimslege, som born so aa segja fødest inn i, og som dei skynar og elskar utan vidare. Som eit kjent, kjært andlit skulde dette fyrste bandet slaa deim i møte, føra heimen inn i skulestova og læra deim aa lesa naturlegt. (Same tanken som i mi ABC-bok; men det, som der er i spiring, kjem her til full bløming). Fyrste bandet skal stig fyr stig vera troppi upp til andre bandet.

Andre bandet vil faa ei større synsvidd. Der vil eg rulla upp bilæte av norskt folkeliv med sine sermerkte drag i dei ymse landsdelar, soleids, at landsdelen gjerne kann vera yverskrift. Her skal barneringen vida seg ut og i forteljingar - gullkorn av sjølve livet - umspenna folket og landet, so borni kann skyna og elska vidare enn sin eigen vesle heim og sjaa, at Noreg er den store, fagre harpa med dei mange, mange strengjer, og kvar dal og fjord med sitt liv og stell ein streng, som gjev ljod. Detta skulde so verta troppi upp til tridje bandet.

I tridje bandet vil eg (etter Snorre og dei kjeldor, eg veit) føra fram bilæte av vaar soga, forteljingar, som i barnsleg bunad syner fram mann etter mann av deim, som bar det beste i tidi fraa gamle dagar og upp til no. Med det vert boki ferdig.

Ho skal, med fot i heimen, hjelpa borni (so mykje, som ei bok kann det) til aa elska folk og land - og utvikla og styrkja den historiske sansen. Paa desse tvo flekkjer skal ho stempla so djupt, ho kann. Og paa den tridje flekken: ho skal hjelpa smaaborni til aa kjenna, at ein livande, kjærleg og veldug Gud stirer ned i vaart liv og held vakt med, korleides me liver.

Andre bandet, som eg no skal i ferd med, kjem til aa krevja mest baade av tid og arbeid. Her er utkomet mange samlingar fraa ymse bygder, og er til sitt bruk. Men eg kann mest ingen [t]ing bruka, daa det anten svingar millom raa naturkraft og yvertru, elder er noko smaaplukk, som vantar sermerkje og aalvor; naar ein daa tek burt slagsmaali og skarvestykki og so det underjordiske, vert det mest ingen ting att, som det er noko adlande i. Nei, det eg skal bruka, maa samlast av ny rot. Og det vantar inkje paa, at det finst. Her renn ein straum av folkeliv av eit eiget slags gjenom kvar dal fraa slegt til slegt, det, som held den einskilde mannen og den einskilde slegti og, gjenom slegterna, folket uppe. Aa syna fram den gullaadri (gjenom forteljingar) skal vera maalet, um eg kann naa det. Lett er det inkje. Det djupaste er alltid tungt aa faa upp, dette her sit um hjarterøterne paa folk. Ein sogestubb um den og den, som var so og so sterk elder sløg og gjorde det og det karstykkje elder skarvestykkje, er lett aa faa - og so læt dei samlaren renna med limpinnen. Men det, som hende deim sjølve elder foreldri elder besteforeldri, og slo soleids ned i deira liv, at det sette merkje paa deim fyr all deira dag, støypte deim i hug og tanke og gjorde deim til det, dei vart - det, som er heilagdomen i deira liv, som greip deim slik, at det grip paa ny, kvar gong det vert fortalt, det

teg[j]er dei med til dagleg dags.

 

Her skriv eg fyr aa beda um hjelp. Veit du noko, som du trur elder tenkjer kunde høva til andre bandet av mi lesebok, so bed deg deg um dette: skriv det upp naturlegt, som det hev hendt, elder som det vert fortalt, etter daglegtalen, og send meg det. Det nyttar inkje her aa setja upp forskrifter um, kva du kann senda - send i meste laget. I »Ymse stykkje « i denne boki hev eg ein og annan stubben, som slær pa dei strengjer, eg vil ha fram. Sja paa deim. Men lat inkje det binda deg; livet hev mange sidor. 

Alle, som tek tak og hjelper meg, gjerer ei god gjerning. Og veit du nokon, som kann gjeva meg noko munntlegt, so skriv aat meg um det; og eg vil koma, um det inkje er altfor langt.

Ullensvang, Hardanger, 17de mai 1889.

Andreas Austlid.

 

Frå Lesebok fyr born av Andreas Austlid. Bergen 1889. Utgjevi av Mons Litleré. Prentad hjaa J. W. Eide. [Side 247-248]. Elektronisk utgåve 2004 ved Jon Grepstad