Den godhjarta kona

(Artikkel, 1907)

Av Hallvard Bergh

 

I

 

Det var ein gong ei ung, nygift kone, som hadde so godt eit hjarta. Og naar nokon hev eit godt hjarta, so er det til stor hugnad og hjelp for alle i den krinsen.

 

Hjaa mor si fekk ho til heimanfylgje ei nett, rauddroplut kvigekolle, heitte Kranselin. Dentid folk flutte heim att fraa stølen um hausten, var det nøgdi av mat. og drikke kring alle markir i dalen, men ho sette kolla paa baasen lel ho for det.

 

"Du, Kranselin mi, skal faa det mykje grussare enn grannekyrarne, du," sa ho. "Dei lyt ganga ute og knaga og livberga seg sjølve i mange vikur endaa, dei; men du skal jaumi sleppa det, du Kranselin mia," sa den godhjarta kona og bar til henne, slikt ho vilde eta utav høy, erteris, haa, lauv, jordeple, mjøldrikke og andre rettir, som ei ku tykkjer gildt um. Heile hausten utetter stod Kranselin og vod i berre kræsemat lukt upp aat kneom. Ho sveipte og aat og sveipte og aat, til dess ho vart so smellfeit og tungvinn, at ho mest ikkje evla reisa seg. I heile bygdi, so langt ein saag det rauk, beid det ingin korkje av folk eller fe, som livde so grepa som ho Kranselin.

 

Men ho vart leid all denna gode maten au. Og naar haustsoli skjein vænt og varmt gjenom glasi og bølingarne skramla med bjøllurne og rekte um fjoset, sleit ho Kranselin i bandet og rautte, reint traa-rautte og vilde ut til dei, ho med; men matmori hennar svara ikkje ja til detta. Ho vilde henne ikkje so ille, sa ho. Det var daa jaumi eitt anna aa faa maten borin radt inn til seg enn aa fara paa leit etter han kring reinur og bekkjedalar.

 

Dentid dei fyrste snjoflyksurne synte seg seinhaustes, var det slutt paa høyet, paa erteriset, paa jordepli, paa mjølet og mest alt i hop. Den unge kona meinte seg til aa kjøpa høy; men naar folk sèl noko, vil dei hava pengar, og det var likt ved inkje det, ho var eigande av det slaget. Pengarne vilde aldri trivast hjaa henne. Di for laut ho Kranselin heile vetteren heretter livberga seg med hestemøk, bjørkeris, lyng og attaat detta litevetta halmrusk til jortingstraa, som grannekonurne var so snilde dei sende hit ender og daa.

 

No var det slik ei saar og sangrande klaging paa henne Kranselin. Natt og dag stod ho og drunde og sytte og bad sa vænt, so vænt etter mat. Dei skar den godhjarta kona aat merg og bein, desse sutrande naudropi. Men kva raad hadde ho vel med dei? Ho var ikkje lenger eigande kongens mynt i huset, ikkje dugde ho til aa gjera pengar heller, og grannarne vart so snøgt leitte av aa gjeva. Dei skulda paa det, at dei sjølve var eigande so mange umælande liv, som dei hadde andsvaret for.

 

Dentid det leid paa, var ho Kranselin so utsvelt vorti og veik, at ho laag i aavelto. Naar ho freista og vilde reisa seg, so datt ho i koll og støytte av seg store hudleppir. Det var reint fælt au. Der vart ho liggjande døger etter døger. Ho evla ikkje koma upp. Til slutnads laut det gjerast bod etter folkemagt, og no hengde dei ho over ei noko-lite breid fjøl, som dei hadde bora hol igjenom og festa med sterke taumar uppi taket. Soleis maatte ho Kranselin verta hangande vike etter vike.

 

I det same vaaren tok til aa syna seg, vod og vassa den godhjarta kona fram og attende millom taaflekkirne og plukka dei fyrste ørsmaae groarne, som Vaarherre lét pipa upp or dei tèla bakkarne. Ho vart krimsjuk av detta; men ho snaala daa i hop aat henne Kranselin litevetta mat, som det var dygd i. Sidan skar ho gras kring reinurne og træla paa ymsekvar vis etter forstraai. Det skal ingin koma og segja det, at den godhjarta kona ikkje gjorde alt ho evla, so det ei livberging kunde verta. Men ikkje fyrr enn ein maanad etter jonsok hadde ho Kranselin kraatt seg og sterkna so mykje, at det var vaagande aa sleppa henne ut i hamnehagen; og daa laut dei binda paa henne nokre store lakar av ein gamall skinnfeld, di ho var so hudlaus vorti og sundflengd baade her og der, at det tedde inn paa raude kjøtet, og flugurne vilde mest eta henne livande upp.

 

Ho, Kranselin, som fyrr var so væn ei liti ku, saag no ut plent som ei skræme. Dentid grannebølingarne vart stird paa henne, tok dei til aa øsast og kom drivande ifraa alle leidir. Dei grytte upp jord med horni, fræste i nasarne og skok og riste seg. Det var slik ein belg og bjølleraml og slikt eit ørvænelegt sinne paa dei alle, at det var heilt ut or lag og gjerd. Dei trudde, det var eit fælslegt skogadyr, dei, som dei laut nøyta seg aa tyna.

 

Ho Kranselin skyna detta maalet deira og visste, det boda ufred, hokra undan og vilde gjøyma seg. Men ho var styrd og stiv no; kvart stiget gjorde so skjerande ilt, og det vart mest berre aa trokka paa same stad. So gav ho seg tapt, lutte ned hovudet og stod heilende still. Ho var so rædd og ottesam, at ho bivra all igjenom og trudde, hennar siste time var slegin.

 

Bølingarne var plent ørville og olme. Som deira vis er fraa gamalt, stelte dei seg upp i ei tett fylking; og dei nusa og snoka paa henne og belgja. Dei skyna no trast, det var ikkje korkje bjørn eller varg dette; men eit forfælande faarlegt udyr var det likevel. Utanum innringen stod det andre fylkingar, som var ikkje mindre galne; dei stanga upp jordi, belgja og espa seg og vilde sprengja seg lenger fram. Dei brann av hat til dette ufriskje, som hadde vaaga seg inn i beitet til dei. Or alle hagar og lidar kom det drivande med bjølleraml og rauting og boring og belg alle dei bølingar, som der beid. Naar det var broste laust med ufred, laut ingin vera livrædd og sletta seg linda eller spara seg, men kvar og ein gjera sin heile skyldnad imot fedralandet, meinte dei visst. Og det var baade ein rett og ein væn tanke det, maa vita.

 

Seint og sidar fekk dei daa gruna ut, at det ikkje var ufredt i hamnehagen likevel. Denne skræma, som stod her so audmjuk og venta paa dauden, var visst av deira eigi ætt lel, endaa so utrulegt det saag ut, og det var ikkje lett for dei aa verta kvitt den store misstrygni, dei hadde fenge til henne. Fleire timar tok det, fyrr dei slog seg til tols og let fylkingarne skiljast; men sinte var dei endaa. Hadde ikkje ei tvo tri gamle og velrøynde bjøllekyr vore vitugare enn dei andre, so hadde bølingarne teke ho paa horni so lett som ingin ting og slite ho sund baade i led og lengd, dei; det var ikkje tvilande paa det, so ørgalne som dei var.

 

Slaa lag med henne Kranselin vilde dei no ikkje lel, nei ikkje paa noko sett eller vis. Og ho treivst ikkje hjaa dei, ho heller. Ottesam og liti i seg sjølv kjende ho seg og var sjukall og stur, og ho var glad ved aa kunna løyna seg i skogholt og avkrokar.

 

Langt fram paa sumaren fyrsta grodde saari att. Daa hadde ho holda so mykje au, at ho ikkje fraus og higra, kvar ho hinkra og for helst. No løyste dei av henne den fæle skinnfeldbunaden, som ho hadde lote dregest med vike etter vike. Ho vart som hine kyrarne og fekk halda lag med dei att. Og sæl vart ho for det, maa vita.

 

II

 

Dentid folk flutte heim fraa stølen um hausten, var ho Kranselin vorti fin og holdi. Ein kunde snaudt kjenna ho att. Daa tala matmori hennar soleis til henne og sa:

 

"Du hadde det so ilt i fjor vinter, du Kranselin; men jaumi skal du faa like for detta no, det skal du det. Du skal skilleg sleppa gaa ute og gnaga og næra deg sjølv, du, som grannekyrarne lyt gjera i mange vikur endaa," sa kona, som hadde det gode hjarta, sette ho paa baasen med det same og bar til henne høy, erteris, jordeple, lauv, mjøldrikke og andre rettir, som ei ku tykkjer gildt um. Alle desse lange, solvæne haustdagarne stod ho Kranselin og trødde og vad i berre kræsemat radt upp aat kneï. Ho sveipte og aat og sveipte og aat, til dess ho vart so smellande feit og tungvinn, at ho til slutnads mest ikkje evla reisa seg. I heile bygdi, so langt ein saag det rauk, beid det ingin korkje av folk elder fe, som livde so grepa. Jaumi fekk ho løn for det no, at ho svalt so syndelegt i fjor vetter.

 

Men daa dei fyrste vesle snjoflyksurne synte seg seinhaustes, var det slutt paa høyet og erteriset, paa lauvet, paa jordepli, paa mjøldrikket og mest alt i hop. Den godhjarta kona var ikkje eigande stort av pengar til aa kjøpa høy og halm for; dei treivst ikkje hjaa henne no heller. Di laut ho Kranselin heretter livberga seg med hestemøk, bjørkeris, lyng, hakka granbar med lite sildelake paa og attaat detta ein grand med halmrusk til jortingstraa, som grannekjeringarne var so snilde, dei sende so ender og gong. Det var slik ei saar klaging paa henne Kranselin no baade ei tid og onnor. Natt og dag stod ho drunde og sangra og sytte og bad so grøteleg blidt og vænt etter mat. Dei skar den godhjarta kona lukt aat merg og bein, desse sutrande klageropi; men kva raad skulde ho hava med di! Ho aatte ikkje kongens mynt i huset lenger, ikkje dugde ho til aa gjera pengar heller, og grannarne vart endda snøggare trøytte av aa gjeva i aar enn i fjor. Dei skulda paa det, at vetren var so drjug, og at dei sjølve var eigande so mange umælande liv, som dei hadde andsvaret for.

 

Dentid det leid um nokre vikur, var ho Kranselin so utsvelt vorti og veikleg, at ho laag i aavelto. Naar ho freista og vilde reisa seg, datt ho i koll og støytte av seg store hudleppir. Det var reint fælt au; det tedde inn paa raude kjøtet baade ein stad og annan stad. So vart ho liggjande døger etter døger og kom ikkje paa føtarne. Til slutnads laut det gjerast bod etter folkemagt, og no hengde dei ho over ei nokolite breid fjøl plent som fyrste gongen.

 

Om jole-eftans-kvelden rautte og drunde ho endaa klagelegare og saarare enn vanlegt. Grannekyrarne hadde no heilt storgjestebod, dei, og stod i den finaste kræsemat lukt upp aat kneï; og fuglarne hadde fenge jolebandet sitt og sat i gylt korn radt upp under øyro. Jolekosten hennar Kranselin var ein lyngvondull og nokre halmpipur.

 

Det var tregelegt, at ho Kranselin, ho snilde, nette Kranselin, skulde faa so armodslegt eit stell. Og det i den hugnadsame joli au! Den godhjarta kona gret, naar ho kom det i hug; ho gret, so taarirne tippa. Men kva raad hadde ho med di! Grannarne gjorde berre kytte og brukte kjeften paa henne. Og dei hadde sagt det kvar med si kone, at ho kav ikkje skulde gjeva burt meir for. "Det vert aldri likare," sa dei og grein.

 

Men ho skulde jaumi sleppa til storgjestebods lel, ho Kranselin, um det ikkje vart plent i kveld, tenkte den godhjarta kona. Fyrsta det vaks noko paa marki att, skulde ho faa so mykje fin kræsemat og so umframt og ute-paa eit stell, at ingin slikt hadde spurt eller høyrt gjete korkje i dette kongerike eller i sju andre, som var mest likso gilde, sa den godhjarta kona ved seg sjølv og kleidde seg i haargarden ørlite vetta med enden av bundingsstikka til merke paa, at denna lovnaden ikkje skulde gløymast.

 

Daa klukkurne ringde joledags morgonen, hekk ho Kranselin daud over fjøli.

 

Det var joli ho Kranselin fekk.

 

 

Frå Hallvard Bergh: Den godhjarta kona og fleire nye sogur med 1 kromotypie og 21 andre bilæte. Kristiania: Olaf Norli 1907. Side 47-53. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad