Himmel med måne i ne

(Roman, 2002, utdrag)

Uro hadde eg i meg. Ei uro som følgde meg gjennom heile oppveksten. Ho var der, under alt, same kor godt eg elles hadde det. Og av og til, ein sjeldan gong, braut det ut i sinne og aggresjon.
Det dukka opp alt langt tilbake. Ute på trappa vår ein morgon. Det måtte ha vore under krigen. For det var ein tysk lastebil som nettopp hadde fare forbi. Eg stod der og følte det. At eg var ute på kanten av alt. At det var like før noko ramla saman for meg og verda gjekk under. At ting ikkje kom til å vare. At noko kunne skje når som helst. Brått kunne alt bli forandra. Vondt forandra.
Det kom att. Eg stod sørom huset ein ettermiddag. Det var kanskje i krigen, eller like etterpå. Eg stod og såg då òg. Såg på synsranda, den blå synsranda. Der ute i den hendesløysa, som ikkje var noka hendesløyse, men noko vondt som ville hende. Blikket mitt vandra mot vassflata i Hatlotjørna. Vassflata vart forvandla. Det kom ei vindflage, og alt vart med eitt ruglete, mørkt og skremmande.
Det toppa seg den gongen eg sprang etter far på vegen. Det var ein vårdag. Sannsynlegvis var det våren 1946. For far hadde lånt hest og kjerre den dagen, noko som han tok til å gjere då. Han køyrde nedover vegen. Eg stod der. Det var akkurat som om graset, bakken og skyene krølla seg saman. Som om verda svann og eg var heilt åleine. Eg stokk til, og sprang etter far. Han var snart borte vede svingen, og eg sprang etter. Måsane sveva over åkrane. Eg sprang og sprang. Til eg stansa, heilt stiv av tvil og rådløyse.
Eg fortalde ikkje dette til nokon. Ikke til mor.
Ikkje til far. Ikkje til Anne.
Eg kunne ikkje det. For då ville eg øydeleggje noko: trekanten mellom mor og far og meg.
Det var ei førestelling som eg lenge hadde. At eg og mor og far var i ein trekant som heldt alt vondt borte.
Det var eg og mor og far. Og det var godt.
Dette trass i at vi var fire, med Anne syster mi.
Men Anne fall utanom alt dette. Det er akkurat som om ho ikkje var der. At ho er i ei anna historie liksom. Ho var så mykje eldre enn meg. Og som ei tante, sju år eldre. Alltid nesten vaksen. Ofte var det ho som passa meg. "Aja" kalla eg henne. Då i krigstida gjekk ho ofte i ein lyseblå kjole. Når ho hadde på seg den, og han svinga i vinden, då var ho verkeleg tante. I 1948 reiste ho på realskule. Då vart alt dette forsterka. Ho kom heim i feriane, men det var utanfrå og heim. Det var alltid noko luftig med henne når ho kom på besøk. Ei slags høgtid det òg. Og ho var god å ha. Det var ikkje det. Men ho var fjern. Busande fjern.
Eg kjende stikk av sjalusi, endå skilnaden i alder var så stor.
Det skulle vere eg, mor og far. 

Aldri var det så tydeleg som under ein rikstelefonsamtale ein gong, på gangen der heime på Hatlo. Det måtte ha vore tidleg i den perioden Anne var i Bergen. Mor hadde nettopp ropa at det var rikstelefon frå Bergen. Så står ho der med røyret og snakkar med Anne. Det er litt kjølig på gangen. Det trekkjer. Eg går der og trakkar i dørene. Ut og inn. Og alt er så fjernt. Mor òg. Alt er så fjernt som berre ein rikstelefonsamtale på gangen kan vere.
Eg slamrar att med døra.
Trekanten var der. Og han skulle vere der. Ein gong vart trekanten lysande.
Det var slik at vi av og til, særleg om søndagsmorgonen, heldt husandakt. Det som far kalla "å halda kor", etter eit uttrykk i ein salme av Elias Blix. Vi song òg. Det var også gjerne ein song av Blix vi song, slik som "Når dagen sprett, i austerætt" eller "Syng i stille morgonstunder".
Det var ein slik morgon. Far las eit andaktsstykke. Det måtte ha vore ved juletider. For messingtrekanten, juledingelet, det med god lyd i når vi slo på det, hang over skjenken. Eg sat og såg på han medan eg høyrde på stykket far las. Det handla litt om hus med to rom, eit lyst rom og eit mørkt rom, om å gå inn i det lyse rommet. Eg sat og såg på messingtrekanten. I det same kom desembersola inn, låg og gul, rett på messingtrekanten. Og alt blanda seg. Far las. Messingtrekanten skein. Det var vi tre som sat der. Berre vi tre. Vi var i det lyse rommet. Og slik skulle det vere alltid.
Eg voks til.
Uroa var stadig i meg. Men ho fekk andre uttrykk. Ho var knytt til framtida. Framtida var skremmande. Eg stod ved vindauget ein dag. Eg var skulegut då, og sikkert 10-11 år. Det var sommar, og torevêrsskyer. Eg stod og såg. Og med eitt kom det over meg. At framtida var som eit uhyggeleg, dystert vêr. Buldrande i det fjerne. Blåsvart.
Ja. Eller som mørkeblå snøskyer i desember, over hardfrosne markar. Utan dei gledene som snøen gjev.
Berre mørkeblå tyngd.
Eg bøygde meg der eg stod. Eg huka meg saman.
Eg tenkte: Korleis blir det når eg er vaksen? Når far og mor er gamle? Kva vil skje då?
Eg visste ikkje.
Kva skal eg sjølv bli?
Eg blunka.
Framtida var å bli stor. Og å bli stor, det var også å bli noko.
Etter den dagen kom eg i lang tid til å krinse omkring dette spørsmålet om kva eg skulle bli i livet. Eg tok til å lure på sjølve dette uttrykket "å bli". Eg fekk problem med det verbet. Det vart eit torevêr-verb. Eg stansa opp. Det vart mørkt. Det var akkurat som om det også var dette verbet det gjaldt. Eg snudde på det. Eg bøygde det. Det var noko som ikkje stemde. Noko som ikkje gjekk i hop. Eg prøvde det slik som det var i dialekten. Bli - blir - vart - har vorte. Vorte? Gjekk det, då? Eg prøvde noko anna. Blidde - har blidd. Nei. Bleiv - har blive.
Åh.
- Skriv vert - har vorte, du, sa far.

Eg spurde jo han. Han såg mildt på meg.
- Javel, sa eg.
Enkelte lette og sorglause tankar hadde eg nok, om kva eg skulle gjere i livet. Eg var hos Katrino ein gong. det var ein sommardag i 1951. Eg skulle hjelpe henne i hagen nokre dagar for litt betaling. Det var den eine ettermiddagen ho kom ned til meg og sa:
 - Når eg blir gammal, kan du kanskje koma å stella hagen og plukka jordbær åt meg?
Ho sa "åt meg".
Ja, det var kanskje noko. eg likte jo godt å drive med jord og mold. Eg stod der. Eg vikla meg inn i tankar om kva eg kunne gjere i framtida. Eg kunne ha eit yrke der eg kunne gjere noko for andre. Ja. Vere oppofrande. Hjelpe folk i hagen, eller kva det skulle vere.
Eg vart oppglødd. Men det snudde seg litt då eg drog heimover. Eg tenkte på Katrino. Og langt bak i hovudet tenkte eg:
 - Den ræva!

Både mor og far hadde sine tankar om kva eg skulle bli. Det var ikkje så ofte dei var inne på det. Sjeldan sa dei noko direkte. Dei ymta.
Når det gjaldt far, var det språket.
Far hadde ein forkjærleik til språket. Det var ikkje berre ein hobby for han. Mykje meir enn som så. Det var ein lidenskap. Noko av det kjæraste han hadde. Språket var eit bindeledd for han. Mellom det livet han levde, og historia han hadde vakse ut av. Og vegen bakover til historia. Ikkje berre skriftspråket var han oppteken av, og alle nyansane i det som er teikna ned og vore allment. Det var også dialekten. Og mest den, kanskje. Han var den som best kjende dialekten heime. Tallause var dei kladdebøkene han hadde med uttrykk frå dialekten. Han samla på uttrykk. Skreiv dei oppp.

Like før eg skulle opp i sjuande klasse, snakka han ein kveld med meg om framtida.
- Høyr her, Asbjørn.
Og eg høyrde der eg sat i stova. Nesten som ei bibelsk høyring, med hallande hovud.
- Kanskje vert det ein språkmann av deg?
Eg såg opp på han. Eg svara ikkje, men det sat i meg.
Med mor var det annleis. Med henne var det ikkje eit yrke, men ei livsform. Onkel Johan si livsform.
Mor hadde eit særskilt forhold til onkel Johan. Det var han først og fremst av syskena. Det var han ho snakka mest om og var oppteken av. Han og familien kom også fleire gongar på besøk til oss. Og vi var og vitja dei.
Det var noko særskilt med ansiktet til onkel Johan.
Det var glattbarbert, litt nedsige, vennleg, ettertenksamt. Ikkje merkt av fòrer, slik som far sitt. Det minte meg mest av alt om ansiktet til Haslebrekke, presten. Ja, faktsik slik at eg av og til forveksla dei to.
Onkel Johan var ein kjær bror for mor. Og han representerte bylivet. Ikkje eit bergens byliv. Men eit stavangersk, halvvegs landleg byliv, nesten bondsk, frå utkanten av Stavanger, og med røter til Sunnfjord.
Likevel eit byliv, yrande, fullt opp av folk i gatene, fullt opp av spennande sansingar, fullt opp av ting som kunne skje. Og naturlegvis med sin fridom. Den som mor assosierte med noko flagrande. Flagrande klesdrakter, og hår. Og friare pust, som mor prata om ein gong.
Eg trur det var eit slikt liv mor ønskte for meg. Ho unnte meg det.
Onkel Johan var lege, med praksis og kontor inne i Stavanger sentrum.
Mor ytra aldri at eg kunne bli lege som onkel Johan. Det låg ikkje på det planet. Mor sine erfaringar med legar i ungdomen tilsa ikkje noko slikt. Vi hadde også den familievitsen, om den rare diagnosen mor hadde fått som 22-åring, der det stod svart på kvitt at ho hadde "en mulig pleuritt".
Sjølv reagerte eg litt på onkel Johan og alt han stod for. Det var noko med måten hans å vere på. Sommaren 1952 kom dei overraskande på besøk til oss. I den blå Konsul-bilen dei hadde. Vi åt kveldsmat. Etterpå sat onkel Johan og la ut i det vide og breie, om ting han hadde greie på og ting han ikkje hadde greie på. Då kom det. Noko som sveva bak i hovudet på meg, nesten som ei sorg. Noko om "en mulig dumhet".
Eg vart 14 år.
Då, akkurat då, tok alt dette til å kome heilt innpå livet av meg. Ikkje på den vage og sfæriskemåten som før. Alt var no konkret. Slått opp på vid vegg. Framtida låg der. Spørsmåla reiste seg. Skulle eg dra ut? Skulle eg gå på skule? Og kvar?
Uroa var der no òg. Men ho fekk ei ny form. Meir tenksam og medviten. Det var ei setning som svirra i hovudet mitt på den tida. Ei forvrengd nynorsk setning som vi av og til leika oss med. Eit slags fyndord, som klang så rart, nesten vondt rart: "No gjeld det som det aldri før har golde". Det var ikkje gylle, forlokkande, det som låg framføre og som no gjaldt. For meg var det tomt. Og goldt.
 - Tenkjer du på kva du skal gjere? spurde mor.
Eg gjorde då det. Eg såg. Tenkte. Visste eg måtte til.
Språkmann eller ikkje, eg skulle vidare på skule.
Det låg der, underforstått. I rørslene rundt meg, og bakom orda som vart sagde til meg låg det. I dette at eg var skuleflink, med ein klapp på skuldra. I mor sin avbrotne skulegang, og det såre ho hadde på grunn av det. I far sitt liv som var vigd til opplysing, rett nok opplysing med attributtet "sann". "Sann opplysning", men likevel. I Anne som hadde gått på skule før meg og vist vegen. Anne med den smale, vinkande handa. Og i dette at vi hadde økonomi til å halde meg på skule.
Nettopp det. Far sa det til meg ved middagsbordet ein dag den hausten, med sans for dobbeltbotn i orda.
 - Asbjørn?
 - Ja.
 - Det blir som med Anne, pengar til artium skal du få.

Dette var i 50-åra. Før 60-åra då dei verkeleg store flokkane, ja, skarane, reiste ut på skule. I 50-åra kom det ikkje i nærleiken av noko slikt. Men ein og annan var det. Og Henrik, som budde i eit hus like før vi kom til Fjo, var for meg som eit mytisk bilete av desse.
Far hadde snakka om han. Og eg hadde sett han. Det var ikkje noko positivt bilete eg hadde av han: Han går der i vinden på den oppbløytte grusvegen. Med ryggsekk og koffert, med hatt og kappe, i største laget begge delar. Hatten slik ein såg han i amerikanske filmar frå slutten av 40-åra. Han stegar på, både framdriven og lokka. Han lyfter foten energisk, målmedvite. Og så noko spesielt med blafringa i kappa hans. Blafringa i kappa til ein som går inn i framtida.
Eg tvilte.
Eg hadde ikkje lyst til å reise ut. Ja, helst ville eg ikkje gå inn i den vaksne verda.
Var det liten eg ville vere? Var det der alt låg?
Eg var liten av vekst. Og hadde vore liten. Tynn og liten. Det hadde eg ikkje sett så tydeleg før. Men no såg eg det. Eg høyrde kommentarar om at eg var liten. Eg studerte meg sjølv i spegelen. Eg såg nedover brystet mitt, og magen og føtene. Nesten med litt skrekk. Eg var liten. Og tynn og spjælete. før var det ikkje så farleg. No var det farleg.
Ein ettermiddag der ved sørveggen av huset heime: Eg står og hallar meg inntil veggen. Eg tenkjer:
 - Eg er liten. Etter alderen er eg av dei minste.

_______________________________________________________________

Frå Oskar Stein Bjørlykke: Himmel med måne i ne. Samlaget 2002. Side 52-60.
Publisert med løyve frå forfattar og forlag. Elektronisk utgåve ved Nynorsk kultursentrum 2015.
© Anna publisering eller offentleg bruk kan berre gjerast med løyve frå forfattar og forlag.
________________________________________________________________