Ho Dun-Sesel

(Forteljing, 1893)

Av John Klæbo

Det er ikkje lenger en so vel ei 3−4 aar, sidan eg saag ho Dun-Sesel paa Bjørnsmarknaden. So lang tid, eg kann minnast, var ho viss aa finna nord med Nordstigen, der fjordfolket laag med nybaatar, aar-røde, næverkippe og anna trefang, og ofte stod ho nedi fjøra nedanfyr Vikabudi i lag med kjenningar ifraa fjorden og utan fraa øyarne og vilde faa samhandel i stand. Ho var vel kjend med folket baae stader, og daa ho so gjerne ynskte, at fjordfolk og øyværingar skulde vera betre kjende, var ho millommann og leidde ihop. Dei ordi, ho lagde inn, var alltid so godlidande og blide, at fjordungen ikkje gav seg stort um nokre skilling meir elder mindre paa ei borktunne elder paa ei oskevaag, og likeins slo gjerne øyværingen av paa seid-kvartelet og reklings-pundet. Og daa var ho hjartans glad; for det var so reint velsignat, at det bar i handelen, sa ho.
 
Til marknads kom ho fraa dunværet; men øyfolket, ho var skipad med, maatte alltid setja ho upp paa nordmarknaden; der hadde »folket hennar« tjeldat. Grannarne rodde so sud paa valen attved Bjørnsholmen; der hadde dei tjeldet sitt. Aldri var ho so glad, som naar juli maanad kom, −ikkje fyr den handelen, ho skulde gjera; nei −daa kunde ho faa snakka med »folket sitt« og det var berre ein gong um aaret, det. Ja, Bjørnsmarknaden var henne kjær! All duni, ho hadde sankat i været og reinskat ut yver sumaren, hadde ho med seg, og »folket hennar« ifraa fjorden handlad med henne. Dei andre flidde duni si lenger tid og sende ho til Bergen; der fekk dei større pris. Det maatte dei vel, meinte ho Dun-Sesel; ein dalar marki var og gode pengar, og so hadde ho eitkvart aa fara med. Nokre dallar med egg, som ho hadde gøymt til »folket sitt«, var for lite aa koma til Bjørn med. Baade maandagen og tysdagen kunde du alltid finna ho burtmed ein baat elder under eit tjeld i snakk med ein elder annan kjenning. Fyrst paa onsdagen kom ho seg uppi gata; daa hadde det gjevet seg med alt braaket og staaket, og folkestraumen var ikkje so galen; for dei tok til aa reisa heim att. Daa kom ho lutande inn til Trondheimaren med den utifraa gode smilen sin, og han kjende ho sa vel; og so var det daa ei tunne korn og ei tunne rug og lite grand paa kjelen; og naar ho hadde stelt ifraa seg, var det endaa att av dunpengarne.
 
Flaget ut yver fraa Knipsund til Svartbakvær var so millom ei og tvo mil. Der var eit godt eggvær; um vaaren var det so tjukt med stormaase, at det var eit under til aa sjaa; mest var det av den, me kallar svartbak, og han hev og gjevet været namn. Ærfugl var det no ikkje stort; berre nokre par var so elskne, at dei gjekk upp aat husi; elles var det noko av dei paa utholmarne. Folket fyrr var styrne og braaksame og hadde ikkje vit til aa agta ærfuglen fyr ramn og ufugl elles. Det turvtest no kjærlege hender til aa stella derute, skulde det ikkje verta til inkjes med egg og dun.
Aatte aar hadde ho Sesel stelt i Svartbakvær, og det var mest ikkje til aa kjenna att. Den vaaren, ho sullad barnet, kom det nokre par ærfugl upp, og no var det yver tvo hundrad. Glytte du under stovetroppi, under burs-tilet, fjos-tilet og innpaa laaven, fann du heile romet utpartat i smaae baasar med bord elder smaahellur imillom, og i dei fleste baasarne breidde æri seg ut yver eggi sine so mjuk og heit og kjærleg; dei, som tome stod, hadde turt tang og anna rusk paa botnen; der hadde ho Sesel lagat til. Kringum husi paa bakken saag du 5−6 skrov av gamle baatar med stamnarne avsagad og umkvelvde, og der innunder fann du same stellet. Med sjøen likeins, og ut yver øyi var det bygt smaae steinhus paa høvelege plassar i dælder og gjotur og under smaae bakkebruner til aa taka imot gjesterne; kvart huset hadde tak, og lagde æri seg inn, kom den trune agtaren med eit brot av ein gamal ljaa elder sigd til skræmsle imot kraake, ramn og stormaase, dei utlærde eggtjuvarne. Naar berre fuglen var so elsken, at han gjekk inn under tile og tak, slapp dei rana. Ute var det alltid faare, um ein saag aldri so vel etter. Endaa verre var det paa utøyarne. Men der og var ho Sesel til hjelp. Det var ampe meir en mykje; men det var hugnad og.
 
Dei fyrste aari fekk kvar ær bræda ut det ho varp; sidan maatte ho gjeva agtaren sin 2−3−4 egg av koldi, etter som ho var rik til. Naar ho laag paa sundet med 2−3 søte smaaungar etter seg, kom ho slett ikkje i hug, at ho kunde havt eit par til. Og vaaren etter saag ho like blidt paa svartbakværet, styrde innimillom holmarne med fleire i laget, og ein fin vaardag, naar midnott var lidi, krabbad ho seg med kameratar i store vasar upp etter berg og bakkar, tøygde halsen og stirde gjenom glaset og alle staderne, um det no var skikkeleg stelt. Dei kvite kallarne, som nokre dagar sidan laag paa sundet og slost, so fjøri fauk, diltad no etter og forliktest godt, −dei berre fylgde kvar med si kone og snakkad med henne. »Ká−ká−ká−ká−ká−ká−ká−ká−,« sa ho, fortare og kvassare, som det bar uti, −og han skynad det so vel og svarad: »o−o−o«, og det skynad ho. Det var berre um framtidi si, dei pratad. Kom det daa den uheppa, at det høyrdest snakk elder staak, elder ho fekk sjaa andlit i eit glas, maatte ho av, og steggen og heile flokken etter. Fred maatte det vera, solenge ho varp og han andøvde nede ved landet og ventad ho; men so snart ho lagde seg, og han var stroken til havs, var ho ikkje skjerr; du kunde godt koma hegat og strjuka den mjuke dunryggen; var ho av dei sære, hakkad ho i handi; men den blide berre saag paa deg og krøkte seg ned att i den heite sengi, som ho i den tidi klædde med dun utav seg sjølv. Det var morelsken, som gjev av seg sjølv, gjev seg sjølv. −Var det ikkje nett likeins med henne Sesel? Ho vart aldri trøytt av aa sjaa dette livet; det var daa hennar eiget i so mange maatar! Nei, denne velsignad fuglen kunde ho rett halda av! Og ho hadde det paa seg, at han heldt av henne og. Var det ikkje nett som han saag igjenom augo nedi hjartat, som svidde og svidde; ho hadde og gjevet seg sjølv, sitt fagre ungdomsliv; ho og stod der aaleine med barnet sitt.
 
Son hennar gjekk paa skule i Knipsund, fekk gjera ein tur paa litlejægti med styrmannen i fiskehentingi og ei haust-stemne i Bergen. Hugen til sjøen og handelen kom tidleg upp i honom, −det var skiparsblod i 'n,« sa folket. −»Dei tek han ifraa meg!" tenkte ho Sesel, daa ho saag han att. Guten skynad lite mor si og taarerne hennar; ho hadde ikkje mod til aa leggja sorg paa honom og tagde.
 
Han gjekk i sitt tjugande aar. Det maatte snart verta spursmaal um aa driva eiget bruk, so dugleg og gagnleg og tiltaksam som han var. Det aaret tok just storsildi til aa gjera noko av seg paa Helgeland. Svartbakværet laag midt i eit innsig og høvelegt til fiskeplass.
 
Guten fekk været skøytt aat seg fyr ein rimeleg pris. Og no var det aa laga i stand til aa taka imot sildi næste hausten. Notbruk laut til og saltehus og farty. »Den, som vaagar, han vinn«, tenkte sonen. Mori kunde no hava fuglen; han vilde prøva storsildi. »Kjære son, skræm ikkje fuglen; han er fredkjær, maa ha' fred i været framum alt«. −So fær han venja seg til aa tola lite grand staak med,« meinte han.
 
Strakst det vaaradst, drog han med ein kumse inni fjorden etter timber og bord til saltehuset og arbeidsfolk. Han laut hava det arbeidet i gang, fyrr vaarstemna fór; han skulde og med det same ut og kjøpa nøter. Og huset skulde vera i stand og tekt, til han kom heim, elles hadde han ingen stad aa gjera av nøterne og barkekaret og tunnur; naar det leid uti slaatten, var han meint paa til aa leita etter sumarsildi. −»Son min, son min, lat dette byggjearbeidet kvila, til lenger lid!« −» Det let seg ikkje gjera.« −»Du tek livet mitt!« −Det hadde han ikkje vit paa, trudde det var tullesnakk og smilte.
 
Daa lyse var brædt, drog sonen til Bergen. Dei hæve og trune arbeidsmenner klemde paa seint og tidleg. Som venteleg var, gjorde dette fuglen til meins. Han vart skjerr, og knapt nok fjordeparten kom upp i sine gamle reid imot fyrr. Matmor i huset vart so forunderleg; det var liksom ei kald skodde lagde seg inn paa den godlidande smilen. Ho Dun-Sesel var ikkje aa kjenna att. −Ingen hadde forstand paa det, som no drog ihop i bringa hennar, og sjølv berre visste ho, at all hugnad og lise seig burt. Det var ikkje lenger so, at hennar syn og sut, hennar tankar og huglag var turvande nokon stad. Traadarne, som batt dette hjartat til denne livsgjerning, var brostne; ho hadde ikkje feste, laag liksom paa rak. Og −det var hennar eigen son, som hadde stengt ho ute ifraa heimen, og som no skar av det, som var spunnet millom hennar liv og denne vesle flekken i den store heimen! −Men dess meir ho bleiknad yver desse tankarne, dess meir tykte ho, det vart straalande solskin fram yver Buvatsvik, med sumarsgull paa vang og voll; daa kjende ho barnehaatten, −fekk graata, graata og senda taarebøner til Herren i høge himmelen, um han vilde gjeva son hennar heimhug og barne-bøn og so sleppa ho heim no. Og soli var aat aa siga ned um heim-nuten; den blaae himmelen vart so blid. −
Fyrr sonen kom heim, sov ho Dun-Sesel i jordi.

eit arrøde: aarer til en baad.
kippe: knippe.
(tre)fang: (træ)materialer.
rekling: fisk opskaaren i strimler og tørret.
vale: grund vig.
fli: stelle, tilberede.
dall (dyll): amber.
flag: sjøstrekning; banke.
maase: maage.
elsken: tam, kjælen.
dæld: fordybning.
gjot: langagtig græsplet mellem bakker etc.
bruner: bryn, kanter.
tile: gulv.
ampe: besvær.
bræda: ruge.
skjerr: sky.
hega(t): hid.
kumse: stor baad.
lyse: tran.
brædt: smeltet.
 
 

Frå Utvalde lesestykke i bygdemaal og landsmaal. Lesebok fyr høgre skular ved Arne Garborg og Ivar Mortensen. Bergen: Utgjevi av Mons Litleré1893. Elektronisk utgåve 2001 ved Jon Grepstad