Olav Nygard

(Minnestykke, 1924)

Av Johannes Lavik

Olav Nygard døydde den 11. februar 1924. Han hadde ikkje nátt 40-ársalderen, og hans givnad hadde ikkje nátt full utløysing. Nár ein talar um heil utløysing, saman med namnet Olav Nygard, dámeiner ein eit flog, ein klangdám, ein duvande rytme som røynde hans skaparevle, og som lyfte seg jamt med det høgste som er skapa i Noreg.

Men han hadde ikkje mange ár ávinna fram pá. Og han var fødd med ei so veldug fyreloga at der skulde mykje til ávinna fram. Han tok "so mykje fyre ljáen", det vart slik ei velta, det han skulde føra fram, at det nøytte alle krafter. Han skreiv i velduge bilæte. So det skulde stor verme til den støypings­process. Men det var berre nokre ungdomsár han átte den fulle styrke til áevla sitt emne og skapa si form. So kom sjukdomen. Medan fyreloga vaks, minka krafterne.

Han gjekk som i ein gir. Bilæti og tankarne rusa inn páhonom. Men nár han hadde arbeidt ein time, so bar det ofta ikkje lenger. Armarne fall trøytte ned. Det er vedkjømelegt álesa hans siste kvæde, sume, nár várdagarne kjem att som minne:

       Aa, eg fekk fylle so faa med mitt varmaste liv!
       Læresveinsrida vart lang, ja eg trivlar og stamar
       endaa paa næmingsleksa, og brennhugen riv
       bivrande bladlivrar ut or dei avsjæla hamar
       etter dei hundradtals blaaøygde solrenningsborn.

Dei skapingar han hadde i avlen: Bileam, Wergeland, eit kvæde um England, dei vann han ikkje fram med, sume, og andre som han vann fram, so som Wergeland, var han ikkje nøgd med. Eg kjenner det meste av kvædi i "Vebandet" att fráHorveid, han var meint páumstøyping som han ikkje hev orka.

Eg veit mesta ikkje um nokon givnadsmann som det vart so stengt fyr. Og allvisst veit eg um ingen som hev døytt so umstridd - elder godkjend av so fáe som han. Dei alrafleste skyna ikkje Nygard, og kvædi hans gjekk framum deim utan meining. Eg hev alltid undra meg páat hans kvæde ikkje tok fleire. Tak no eit bilæte - eit lite drama kunde ein segja - som dette "Etter ein andlaat":

      So er det gjort,
      Den øygjes hesten riden,
      den rema stilt,
      den suta søkt i kav.
      Den siste yrkedag
      er undan liden,
      den store verken
      stemd og stilna av.

      Og orm i aur
      til gjestebod er beden,
      i kráa stend
      den slitne ferdastav.
      No er den trøytte
      ferdamannen daaen.
      Og dauden turkar
      hjarteblod av ljaaen.

Kor er det ikkje tett av kjensla, mannfullt, fast. Kor hev han ikkje teke jordelivet og dess harde slutt upp i seg og bore det fram att i rytmar og bilæte som gjeng gjenom merg og bein.

Endáer dette páei vis upersonlegt, det vil segja hans eigi kjensla er meir duld, ho ter atter berre i den store hardleik og i den tette støypning. Tak no eitt som dette:

      Live er vonlaust
      villt som angeststunder
      i ein baat paa frode hav
      naar han duvar under.

      Verda er ei villsu,
      tusund liv ho føder,
      et sitt eige avkjøm upp,
      drikk det blod som fløder.

      Gleda er ein galge
      under blomekransar,
      reipe kringar seg um hals
      fyrr den arming sansar.

      Fysna er ei sleipgrøn
      bru um livsens glupar,
      fysnelaatten horkleljod
      ut or snørde strupar.

Det er hardt, det er so nádelaust, sume kunde segja det er ramt - det er dáog fráungdomstidi - men den djupe trass, mannen som reiser seg, syng i kvar lina, rytmen er som styn og endáhev han alt so vel i tøyme.

No veit eg ein grunn som gjer at kvædi hans gjeng yver hovudet pámange. Nygard er alen páein fjellgard. Læraren kom upp til denne garden, eg veit ikkje anten det var 12 elder 9 vikor um áret og heldt skule fyr borni. Garden ligg høgt, den høgste i Modalen, og ei 6 km. uppe fráandre folk - vegen berre ein skrapa reitleveg. Nygard hev eit kvæde um huldra som markar kor dei hev kjent seg liggjande uppe ifrábygdi - eit kvæde elles som angar av varme várnatt og livsgleda:

      Dei leikar paa vang so det hjalar i fjell
      og nattskuggen breider sitt blaalege tjeld
      av dimme og draum nedi grendo.
      Um eg (d. e. huldra) kunde leika med lyden ei natt -
      eg vel maatte døy fyrst det sola kjem att
      og vaardagen syng nedi grendo.

Han vaks upp langt ifráfolk med liten folkaskule, og stort var det ikkje han kom páskule meir. Eit par vetrar páungdomsskule. Det var alt. Men hans tankar hev gjenge til livsens høgste gátor. Det var sjølvlært, men han kjende tankarne i tidi. Einsemd i uppvokstren, samvera med bøker meir enn menn, tek gjerne den leidi. Og iminsto gjorde no hans hug det. Ser det som kom fram i bokheimen og kunst, tøygde han seg etter. Der var blad han heldt berre fyr bok- og teatermeldingar som kom der. Likso væl hadde han marka folkevisorne og gamall skaldskap. Dette kjem att i diktingi hans. Ein lyt kjenna diktarmátar ásegja det pá, ein lyt kjenna tankar og bilæte. Ein lyt hava vant seg til at ord vert sette inn i slik samanheng at dei fær ein ny svip, at dei vert soleis nytta at dei gjev eit nytt bilæte. Den som er lite inne pátidstankar, pádiktarmáte ágjeva gamle ord ny svip, og som i ollo er lite van med diktarsprák, fyr honom gjeng det tyngst áfylgja ein slik floghest. Ein kjem inn i ein ny tankeheim, bygd upp av tankar frámange tider, av bilæte skapa i ymse sprák, og so lyt ein kjenna alle desse ramnorske gamle ord - elder rettare sagt kjenna deim att i ein ny samanheng, ofta med eit ord tilsett som gjev ein ny svip.

      Bakum lofte bivre-blaaheng
      velter æva sine baarur,
      skrid med sylvskaut, kastar braaveng-
      skimt, som gyllte blometaarur.

Eit slikt vers kann ein lesa utan kjensla av nokonting, dersom hugen ikkje er van áfinna ordi brukte pádiktarmáte.

No var det det at verset dagast hjáhonom i ein feber, bilæti reid páhonom so han snaudt evla deim. Han kunde ikkje skriva nokon ting anna det vilde duva i rytmebylgjur. Han tala i bilæte òg, han var fødd med det. Det var ikkje lenge ein tala med honom um ein mann elder eit verk elder eit anna emne fyrr der kom eit bilæte som avgjorde det. Han kunde byrja med ágjeva grunnar, men slutta i "ein liknabolk", eit døme han fann fráei elder onnor røynsla.

Nygard skapa i ein gir. Og i den gir hadde han bruk fyr ord som der var gir i, ord som fortalde det han ság. Han tok deim fráalle kantar der han kunde finna deim, han bruka rotord i nye meiningar. Men han hadde ogso ein utveg som han nytta so mykje at han stengde seg frámange. Han nytta meir enn skaldar flest samansette ord.

      Gamle Eddaheim skolv i ein flogstyrke-spreng;
      nedi grunn fjell braut songevna paa
      som ein sog-eld; det dirra i bergbunden streng.
      Fram or rømda den dulrame blaa
      steig hin hamhøge norrøna-genius inn,
      og ein runering glørde og skein
      i titanen si hand. - Daa skaut kraftsevja stinn
      upp or auren i blod og bein.

Bilæti er dyngde so tett páein annan. So tett at ingen kann taka mykje av desse dikti med ein gong. Les du det eine verset elder tvo, lyt du bida til næste dag fyrr du retteleg kann taka det tridje. Sjáberre eit lysande bilæte som dette (um Wergeland):

      Du var boren i sælheimen, der var ditt bu,
      men eit braabil med lagnaden sov
      sprang du ned yve bivrande verboge-bru,
      strøydde perlur og gull utan hov.
      Daa skaut lagnaden straffskot, du fekk ikkje snu,
      men laut ande i giftrøyk og gov.

Eg hev ein tanke um at dei velduge emne som han arbeidde med, tok til ádagast i hans tanke umlag ved den tid dei fyrste sjukdomsbod melde seg. Ved den tid hans fyrste kvædebundel kom ut elder skulde til ákoma. Alt siste gongen han var pámoen melde den sjukdomen seg som han sidan bar páog som vart hans bane. Større og større vaks emni, men mindre og mindre vart evlet - ser dei sisste ár.

Krossen - som fødestaden hans vanleg er kalla millom folket - ligg langt av leid, og framfyre garden er slengd ned ein ás, elder stor haug som stengjer fyr utsynet nedetter og som hev demt upp elvi so der vert eit vatn. Ned mot dette vatnet ligg dádei vene bøjarne. Men beint yver garden ligg ei veldug horg. Ei dalagrop skil denne fráSmørstakken, eit fjell yver 4000 fot høgt, med svimlande bergflog ut mot dalen. Ei djup gil gjeng ned millom dette fjellet og horgi, "Kvandalen" kann han fulla heita, for det ber høgt upp, og under berghamrarne veks kvanna, hevda av siget frábergi. Dette er mot nord. I sudaust botnar dalen mot eit berg dei kallar Krossgavlen, det ser ut som det kunde vera portalen til dvergekongsslottet. Hev du marka det berget? spurde Nygard meg. Og det hadde eg, dimeir dáeg kjende namnet fráliten. Her ligg garden i "tri dalamot." Fjellelvar møtast der frátri kantar. Det song vel i hugen nár sumaren vermde denne undersvene dæld i fjelli og gylte horgjer og stakkar. Og stengd vart fulla hugen nár snjofoket stod stint i skaret mot sud um vetren og stengde frábygdi. Her var det som skræmde og det som lyfte, her var dei bráe, tunge skifti, her var det pálivet laust áberga seg og her var den djupe, den forferdelege einsemd og det underfulle samliv med naturi. Her hev vel Olav Nygard fenge noko av denne skire luft og høgd yver si dikting, her hev han fenge den kjensla av litilvoren mann, den bøygnad under lagnaden som sermerkjer bondeskaldar. Og her i einsemdi hev han fenge grunningi av livsens gátor. Og det er ogso grunntone i hans skaldskap. Ættarlagnaden, ætterne som strævar berga seg, til dei kann skapa ein mann, og manns forvilla strid, hans store livsgleda og hans endelege smuldring og grav. Alle hans kvædesamnader er fulle av dette. Sjølv var Olav Nygard høgstemd fjág mann, som vel sjeldan elder kann henda aldri slepte seg laus i lag elder saman med mange, men som vart forunderleg kvat pátvo elder trimanns hand, nár røda tok til áganga. Og nár hugen hans opna seg fyr naturi, song det i honom. Men der var og noko som gnog honom, han reiv det av seg ofta i hardt arbeid, den tid han orka det. "Eg er til heilagt saarmod seld."

Alltid nár eg var saman med honom, frá1916 elder so, hadde eg ei kjensla av at her gjekk noko spilt. Eg kann ikkje segja um han sjølv hadde det, eg var gjerne huga leggja noko liknande inn páhonom som eg kjende. Det er noko i forsonings veg ásjákor han hev gjenge mot si siste ferd utan beiskleik og klage, snarare sæl. I hans svanesongar merkar ein ikkje at han tekst med emnet. Der er helder ikkje yverlesst med bilæte, men ei lyfting sæl og storlagd.

Nygard hadde aldri vore páskular som førde inn páframande mál elder tankeheimen i ollo. Men han hadde djupe kunnskapar. Han hadde sin eigen toknad av dei norske skaldar. Um han ikkje las alt, so var han nem fyr kva der budde i deim, han visste med ein gong kva som átte verde fyr honom og kva han hadde rád til ávanda. Han var no og vandsam. Han var kjend ikkje berre i norsk litteratur, men ogso i heimslitteraturen. Kor hadde det seg at han kom til áhanga so fast ved engelske skaldar? Der var ingen han studera so som Shakespeare, Shelley, Keats og Byron. Av lettare skaldar las han og Burns. Truleg avdi han hadde ein lagnad som fanga hans hug. Han umskreiv dáog ei rad av kvædi til Burns. Det var meir fristundsarbeid, og han heldt det ikkje fyr ávera sers godt gjort, men det kosta honom ikkje so mykje. Men det var no ser Keats, Shelley og Shakespeare han kom attende til i seinare tid, dáhan ogso vart herre yver málet. Det skal ikkje so lite til med Shakespeare. Men der var òg i honom sjølv noko av Shakespeares rytme, hans tunglynde og tankeflog.

Det var so drjugt, det som Nygard hadde ábera fram, det kosta ei slik andeleg røyning at det kravde hugen sterk og frisk og kvild. Sjukdomen kom. Men det er ikkje det einaste sáre ved hans lagnad. Han sleit for hardt fyr føda, og det nett i dei ári dáemni trengde hardaste pá. Det er ikkje mindre sárt. Han var mykje bunden til bygdi og arbeidet der. Han kom ut noko til Austlandet, i dei unge ár, det var vel dáhan var noko yver 20. Men det var no arbeid fyr føda ikkje so lite dáòg. So kom han vestetter at, dátok han harde sumarsrider med arbeid. Han gifte seg og livde eit par ár páden máten at han leigde seg inn hjáfolk, so han hadde husvære, arbeidde stridt sumaren, og tok harde ykter elles, i vedaskog elder stundom kunde han og hava snikkararbeid. Páden maten hadde han noko kvilestunder og kunde taka fat páverset nokorlunde utkvild. Ofta var det likevel so at han ikkje kunde skriva med same idéen kom, han laut gøyma det til seinare. So tok han ein liten gard i Lindás, men dávart han so uppteken at han mesta ikkje kunde fágjort noko anna. Han laut slutta og selja. Han var dákomen noko inn páhønsestell. So tok han bu páFadnes i Ævonga, leigde seg hus og dreiv noko med arbeid og noko med høns. Det slo betre og betre til med høns, og tilsist fekk han seg litegrand jord páHorveid der han hadde gode vener og ein diktarbroder og páein máte - der bygde han hus og dreiv dáhønseal i noko større mun. Det lukkast bra, og han fekk no meir tid og høve til áskriva. Men dávar sjukdomen komen so langt at krafterne rakk ikkje av den grunn.

Alt som Olav Nygard røyvde ved vart poesi. Han hadde fyre seg minst tvo drama, og der var av hans vener fleire som størde han til og gjerne vilde set drama fráhans hand. Han sagde til meg at det vart alltid upp i vers fyr honom kva han skulde laga. Han hadde likevæl skrive det meste av eit drama. Det gjekk fyre seg heime i bygdi, men var eit fantasistykkje. Fyrste vendingi var til det yttarste nem i kjensla, men av det eg ság synest det meg at det vart standande stilt, og siste vending var i kjensla og reflektion ei mindre god utgáva av fyrste. Midluten var ikkje dáferdug. Eg vilde han skulde fádet prenta, meir til lesing en framsyning, men det vilde han ikkje pádet stadium. So hadde han "Bileam" i gjerdom. Det fullførde han til sist etter det eg hev høyrt. Men han hev vel ikkje vore nøgd med det. Han leivde handskriftet til kona og brøderne, dei kunde lesa det, deretter skulde det verta brent.

I 1913 kom hans fyrste kvedesamnad "Flodmaal" hjáNorli. Han hadde sendt inn ein større samnad, men Norli fann ikkje han kunde gjeva ut det heile. Han valde ut og prenta noko. Áret etter vilde Nygard fenge ut resten, elder det meste av resten, med noko nytt, men Norli fann ikkje han kunde taka meir. Dávar det "Gula Tidend" baud seg til ágjeva denne samnad ut, um han vilde, men bladet kunde ikkje betala. Likevæl valde han det helder en at alt skulde verta liggjande. Páden máten kom dánæste samnad "Runemaal" ut i 1914. Pásame máten kom ein samnad til hjá"Gula Tidend", "Kvæde" i 1915. So var det stilt til siste samnaden "Ved Vebandet" kom páNorske Samlags forlag 1923.

Han hadde selt eigedomen páHorveid i 1922, og for austetter i den meining áfara til Italia, saman med Tore Ørjasæter. Men han kom ikkje so langt. Han dvaldest ei tid i Oslo, fekk seg no fat i eit jordstykke og hus páLabráten, der var han det siste áret, men laut dáfyr det meste halda lega. Umfram diktsamnaden kom eit hefte med Burns-kvæde umskrivne til norsk.

Eg hev høyrt der skal vera endáein samnad ventande. Kor det dermed er veit eg ikkje. Men det veit eg at songevna hans sprang uppatt i sin fagraste loge tilsist. Eg veit ingen som hev andast i ei slik skapingsbylgja annan kann henda Wergeland. Der er ei himelsk lyfting i hans siste songar, ei hymne til liv og livsfarvel, det duvar ei sæl og skjeivande rytme lik bylgjor gjenom høge heimar. Der finst ikkje noko av det at der er yverlest med bilæte, skapingi hev ásjátil ingenting kosta.

Det er sagt at dei er sæle som fær døy unge. Det kann ein segja um Olav Nygard, fjellguten, den sjølvlærde, berre diktar - at han vaks i avskilstundi, hans kvæde, liv og lagnad ligg som ein tone i lufti etter han er burtfaren - og den vil tona lenge.

Frå Norsk Aarbok 1924. Utgjevi ved Torleiv Hannaas. Bergen 1924. Side 137-144. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad