Ei vitjing hjaa gamle Ivar Aasen

(Minnestykke, 1896)

Av Halfdan Møller

Han var gamall, der han sat. Eg attelita paa, at eg ikkje hadde set upp til han longe før. Trudde mest ikkje eg skulde fenge ord av han, so lenge vara det, før han kom paa glid. Men so prata eg um fødestaden hans, um Volden og Ørsten, ja den gongen kunde eg endaa til bera fram helsing fraa skyldfolket hans paa Aasen, og so nemnde eg maalbladet: "Stille Stunder", som me dreiv med heime i grendi hans. Daa tina han.

"Aa ja", sa han, "det er mykje paa maalet no*). Det gjekk ikkje slik som gamle professor Daae spaadde. Han var no so lei paa dette maalet, som me vil "gjøre". Daa eg den gongen fortalde, at eg vilde giva ut norske ordspraak paa maalet, so svara han: "Nu skal jeg sige Dem, hvorledes det kommer til at gaa. Folk kommer til at tage Vinjes digte og Deres norske ordsprog og binde dem ind i et pent bind, sætte det op i hylden, og saa bliver ikke det mer". So spaadde han. Men det vart meir, mykje meir".

Eg nemnde fyr Aasen, at skrifterne hans skulde vore utgjevne i samling liksom Vinjes. Men det vilde han ikkje høyra stort um. Det var ikkje mykje av det, som var gagn i, meinte han. Og det som vart samla slik "i biografisk interesse" gav han ikkje stort fyr. "Heimsyn" og "Norske Ordsprog" var det, han sjølv heldt noko paa. Songarne var det liksom han hadde vokse ifraa. "Men ungdomen veks aldri ifraa deim", meinte eg.

So kom me inn paa den eldste norske bokavlen. Oldnorsken elska han, det var greidt. "Kongespeilet " kunde han lange stykkje av utantil; han gav meg eit og, eit som han var særs glad i. Det var noko som slik: "Sume vert namngjetne fyr god gjerd og storverk. Dei vert til gagn og æra fyr sitt hus og si ætt. Sume vert namngjetne som illgjerds menner. Dei vert til skam og skade fyr ætt og etterkomarar. Men med mest folk er det slik; dei vert ikkje namngjetne fyr noko. Dei døyr ned som bu-fe. Og det skal du vita fyr visst, at det er ikkje mannsens Odel". Dette sagde han paa oldnorsk, med liv og kraft i ordi. "Ja det er ei hyggjeleg gamall bok", slutta han. 

Aasen fortalde og litevetta fraa ungdomstidi si paa Sunmør. Han haadde væl etter henne Berte Kanutte Aarflot, "Digterinden". Med henne hadde han ofte prata. Ho var som ei mor aa snakka med. Gamleklokkaren i Ørstavik og Sjur Koppen og andre lesarar hugsa han vel og hadde eit godt minne etter dei. Det var ikkje fritt, han hadde i sin ungdom gaat ofte paa møtom deira. Men det fekk han høyra ille fyr av gamlepresten. Det var slik, at han skulde søkja seg til lærar, daa han var ei 17-18 aar. Lærar - det var det høgste han kunne tenkja seg til aa verta. Men daa han kom til presten fyr aa faa attest, sa presten: "Ja, du Ivar, da du blev konfirmeret, havde jeg den bedste tro om dig og mente, at du skulde blive en forstandig og dygtig mand, som vi kunde bruge til lærer. Men efter hvad jeg hører om dig nu, at du tuller med i disse møder, som holdes, nu ser det ikke godt ud". 

Det var i dei tider, det kom upp ei ny trong til uplysing og god lesna paa Sunmør. Aasen trudde, at gamle Strøm, han som skreiv "Søndmøres Beskrivelse", hadde sin store part i uppsvinget. Fraa hans tid byrja lærarne til aa arbeida og lesa, til gagn baade fyr seg sjølv og andre. Ein av deim, som gjekk fyre i dette, var gamle Sivert Aarflot, som laga seg trykkeri paa garden sin, Egsæt. Han gav ut eit blad, som gjekk ei 9-10 aar, "Landboblad", heitte det. "Eg grov etter det paa universitetet fyrste tidi eg kom hit", sa Aasen; "men dei hadde berre dei tvau fyrste aari. Det var nokso rart aa sjaa det. Det bar merkje etter fødeaari, dei urolege krigsaari kringum 1812. Bokstavarne var skrale, papiret graatt, sværta var graa; graatt var det alt. Men likevel var det no utor det, mangein av gamlegutarne henta si fyrste upplysing".

So stod han upp, gamlingen, og skulde gaa burt til bokhylla fyr aa finna fram ei bok til meg. Det var "Symra", han hadde tenkt aa giva meg.

Saag han gamall ut, der han sat, var han eldre der han stod og gjekk, tvo tumar i kvart steg, nett. Endeleg vann han seg fram. Aa, nei, han fann ikkje det, han søkte. Bøkerne voks han yver hovudet no, han var so gamall vorten. Han fekk ikkje greia paa dei. Og so denne flutningi. Ho gjorde vondt verre. "Nei flutta, det skulde ingen gjera", sagde han.

"Men eg lyt no tenkja paa aa flytta fyr godt likevel", lagde han til. "Eg hev ingi kraft meir. Det var fleire ting, eg kunde ynskja aa skriva um og arbeida med; men eg vinn det inkje". "Ja, ein faar finna seg i, at det gjeng nedyver, naar ein vert gamall", sagde eg. "Det er so det", sagde han; men dette, som folk snakkar um aa "kulminere", det kan eg ikkje taka til meg; for eg veit aldri av, at eg hev naatt nokon kulmen elder nokor storhøgd i livet. - Til gravi ber det no kor som er".

Dette snakka me um paa resten.

So baud eg farvel. Han stod igjen der gamall og mosegrodd liksom gamlebjørki paa Aasen. Men i livd av slikt eit tre veks det nye spirar, ungdom, som elskar sitt land og sitt maal og "ikkje forfederne gløymer".

*) Eg skriv det slik, endaa Aasen ikkje brukad maalet til byfolk. Men heime med bygdarfolket var han normann i munnen og. - Eg hev den voni, at han er heime no paa ein stad, der norskt maal eig lut og lunn jamsides med andre maal, - ei gaava fraa far i Himmelen som alle hine.

 

Halfdan Møller (i "Stille Stunder")